
Η κρατούσα θέση δέχεται ότι είναι ανεπίτρεπτη η διανομή, εξώδικη και δικαστική, αυτούσια ή με πλειστηριασμό, ακινήτου με αυθαίρετα πριν την καθ' οιονδήποτε τρόπο ίαση της αυθαιρεσίας (κατεδάφιση, εξαίρεση από την κατεδάφιση, τακτοποίηση κ.λπ. ώστε το ακίνητο να εμπίπτει στις εξαιρέσεις του άρθρου 82 του ν. 4495/2017).
Σύμφωνα με το άρθρο 82 § Ια του ν. 4495/2017 για την αντιμετώπιση της αυθαίρετης δόμησης, όπως ίσχυε πριν την αντικατάστασή του με το άρθρο 34 § 2 8 του ν. 4546/2018 (ΦΕΚ 101 Α/12.6.2018 ), που εφαρμόζεται εν προκειμένω κατ' άρθρο 533 § 2 του ΚΠολΔ λόγω του χρόνου δημοσίευσης της εκκαλουμένης (30.12.2021 ): «1.α) Απαγορεύεται και είναι απολύτως άκυρη η μεταβίβαση ή η σύσταση εμπράγματου δικαιώματος σε ακίνητο στο οποίο έχει εκτελεστεί αυθαίρετη κατασκευή ή έχει εγκατασταθεί αυθαίρετη αλλαγή χρήσης, σύμφωνα με τις διατάξεις του άρθρου 81 § 1 περιπτώσεις α' και β'. Στην ανωτέρω απαγόρευση εμπίπτουν και τα ακίνητα τα οποία εισφέρονται σε εταιρεία». Παρόμοια ρύθμιση είχαν και οι προϊσχύσαντες νόμοι για την αυθαίρετη δόμηση (βλ. άρθρα 17 § 10 του ν. 1337/1983, 23 § 1 ν. 4014/2011, 3 του ν. 4178/2013). Κατά το άρθρο 81 § 1 α' και β' του ίδιου νόμου (4495/2017) ως «αυθαίρετη κατασκευή ορίζεται κάθε κατασκευή ή εγκατάσταση, η οποία εκτελείται ή έχει εκτελεστεί χωρίς την απαιτούμενη οικοδομική άδεια ή καθ' υπέρβαση αυτής ή κατά παράβαση των ισχυουσών πολεοδομικών διατάξεων ή με βάση άδεια που ανακλήθηκε ή ακυρώθηκε», ενώ ως «αυθαίρετη αλλαγή χρήσης ορίζεται κάθε μεταβολή της χρήσης για την οποία δεν έχει εκδοθεί η απαιτούμενη οικοδομική άδεια (άδεια δόμησης)». Από την ανωτέρω απαγόρευση -δηλ. της επί ποινή ακυρότητας δικαιοπραξίας- εξαιρούνται, κατ' άρθρο 82 § 2 του ν. 4485/2017, τα ακίνητα στα οποία έχουν εκτελεστεί αυθαίρετες κατασκευές ή έχουν εγκατασταθεί αυθαίρετες χρήσεις που: α) υφίστανται πριν από τις 30.11.1955 , ημερομηνία έναρξης ισχύος του από 9.8.1955 β.δ., β) έχουν απαλλαγεί από την κατεδάφιση, σύμφωνα με τις διατάξεις της § 1 του άρθρου 3 του ν. 720/197 (Α' 297), γ) έχουν εξαιρεθεί από την κατεδάφιση, σύμφωνα με τις διατάξεις της § 5 του άρθρου 16 του ν. 1337/1983 ή των §§ 8 και 10 του άρθρου 9 του ν. 1512/1985 (Α 4), δ) έχει ανασταλεί η κατεδάφιση, σύμφωνα με τις διατάξεις των άρθρων 15,16, 20 και 21 του ν. 1337/1983 (Α 33), χωρίς όμως να έχει απορριφθεί με απόφαση του αρμόδιου, κατά περίπτωση, οργάνου η αίτηση για την εξαίρεση από την κατεδάφιση, ε) έχουν εξαιρεθεί από την κατεδάφιση, σύμφωνα με τις διατάξεις του άρθρου 4 του ν. 3399/2005 (Α 255), στ) έχει περατωθεί η διαδικασία διατήρησης, σύμφωνα με τις διατάξεις του ν. 3775/2009 (Α 122) ή του ν. 3843/2010 (Α 62), και για το χρονικό διάστημα που προβλέπεται σε αυτές, ή έχει περατωθεί η διαδικασία της διατήρησης με τις προϋποθέσεις του παρόντος, ζ) έχει περατωθεί η διαδικασία καταβολής του ενιαίου ειδικού προστίμου ή έχει καταβληθεί ποσοστό τριάντα τοις εκατό (30%) του ενιαίου ειδικού προστίμου, κατά τις διατάξεις του παρόντος και τις διατάξεις του ν. 4014/2011 και του ν. 4178/2013 με τις προϋποθέσεις του παρόντος, η) που έχουν νομιμοποιηθεί ή εξαιρεθεί από την κατεδάφιση ή έχει εκδοθεί γι' αυτά οικοδομική άδεια από τη Γενική Γραμματεία Αθλητισμού, σύμφωνα με την περίπτωση β' της § 2 ίου άρθρου 5 του ν. 2730/1999 (Α 130), όπως αντικαταστάθηκε με την § 2 του άρθρου 5 του ν. 2947/2001 (Α228) και τροποποιήθηκε και συμπληρώθηκε με την § 18, εδάφιο δ του άρθρου 8 του ν. 3207/2003 (Α 302). Περαιτέρω, κατά το άρθρο 83 του ν. 4495/2017, όπως ίσχυε πριν την αντικατάστασή του με το άρθρο 34 § 29 του ν. 4546/2018: «1. Σε κάθε δικαιοπραξία εν ζωή περιλαμβανομένης και της δωρεάς αιτία θανάτου, που συντάσσεται μετά την έναρξη ισχύος του παρόντος και έχει ως αντικείμενο τη μεταβίβαση ή τη σύσταση εμπράγματου δικαιώματος σε ακίνητο ή και σε ακίνητο χωρίς κτίσμα, επισυνάπτεται υπεύθυνη δήλωση του ιδιοκτήτη και βεβαίωση μηχανικού. Η ως άνω υπεύθυνη δήλωση του ιδιοκτήτη και η βεβαίωση του μηχανικού απαιτείται και για την μεταγραφή τελεσίδικης δικαστικής απόφασης επί αναγνωριστικής αγωγής της κυριότητας του ακινήτου και για τη μεταγραφή των πρακτικών δικαστικού ή εξωδικαστικού συμβιβασμού με τα οποία αναγνωρίζεται η κυριότητα επί του ακινήτου. 2. Με την ανωτέρω υπεύθυνη δήλωση του ιδιοκτήτη και τη βεβαίωση μηχανικού δηλώνεται και βεβαιώνεται αντίστοιχα ότι: α) στο ακίνητο δεν υπάρχει κτίσμα ή β) στο ακίνητο ή στη διακεκριμένη αυτοτελή οριζόντια ή κάθετη ιδιοκτησία, μη συμπεριλαμβανομένων των κοινόκτητων ή κοινοχρήστων χώρων του ακινήτου, δεν έχουν εκτελεστεί αυθαίρετες κατασκευές καθ' υπέρβαση της δόμησης, της κάλυψης και του ύψους της ιδιοκτησίας, καθώς και ότι δεν έχουν εγκατασταθεί χρήσεις χωρίς άδεια ή, γ) οι υφιστάμενες αυθαίρετες κατασκευές ή οι εγκατεστημένες αυθαίρετες χρήσεις εμπίπτουν σε μία από τις εξαιρέσεις της παραγράφου 2 του άρθρου 82 και δεν υπάγονται σε καμία άλλη από τις περιπτώσεις του άρθρου 89. 3. Η βεβαίωση μηχανικού για τις αυθαίρετες κατασκευές της περίπτωσης στ' της παραγράφου 2 του άρθρου 82, για τις οποίες δεν έχει περαιωθεί η διαδικασία εξόφλησης του ενιαίου ειδικού προστίμου του ν. 4014/2011 ή του ν. 4178/2013 ή του παρόντος, περιέχει ρητή αναφορά για την εξόφληση ποσοστού τριάντα τοις εκατό (30%) του ενιαίου ειδικού προστίμου για την οποία γίνεται ειδική μνεία σε κάθε δικαιοπραξία. 4. Η βεβαίωση του μηχανικού συνοδεύεται από τοπογραφικό διάγραμμα, σύμφωνα με τις ισχύουσες προδιαγραφές και τα οριζόμενα στο ν. 651/1977 (Α207), εξαρτημένο από το κρατικό σύστημα συντεταγμένων και συνοδευόμενο από τη μεθοδολογία εξάρτησης και τις συντεταγμένες των τριγωνομετρικών σημείων του κρατικού συστήματος συντεταγμένων που χρησιμοποιήθηκαν για την εξάρτηση. Αν το οικόπεδο προέρχεται από πράξη εφαρμογής και διαθέτει συντεταγμένες σε σύστημα αναφοράς, διαφορετικό από το ΕΓΣΑ '87, πρέπει να αναφέρονται και οι συντεταγμένες σύμφωνα με αυτό. 5. Δεν απαιτείται το ανωτέρω τοπογραφικό διάγραμμα στις εξής περιπτώσεις: α) για ακίνητα εντός εγκεκριμένου ρυμοτομικού σχεδίου ή εντός ορίων οικισμού για τα οποία μέχρι την έναρξη ισχύος του ν. 4178/2013 έχει καταρτιστεί συμβολαιογραφική πράξη σύστασης οριζοντίων/καθέτων ιδιοκτησιών ή έχει εκδοθεί οικοδομική άδειο, β) σε κάθε περίπτωση για ακίνητα εντός σχεδίου για τα οποία έχει κυρωθεί πράξη εφαρμογής, γ) για ακίνητα εκτός σχεδίου πόλης, μη άρτια και μη οικοδομήσιμα, σύμφωνα με το εμβαδόν του τίτλου, δ) για ακίνητα που προέρχονται από αναδασμό και διανομή, εφόσον η αντικειμενική αξία τους δεν υπερβαίνει τις δεκαπέντε χιλιάδες (15.000) €, εξαιρουμένων αυτών που βρίσκονται εντός καθορισμένης ZOF 6. Οι ανωτέρω βεβαιώσεις των μηχανικών έχουν ισχύ δύο (2) μηνών από την υπογραφή τους και προσαρτώνται στις δικαιοπραξίες της παραγράφου 1.(...)». Από την παράθεση των διατάξεων αυτών συνάγεται ότι η ακυρότητα της διαθετικής δικαιοπραξίας με αντικείμενο ακίνητο με αυθαίρετες κατασκευές υπό την προρρηθείσα έννοια συνιστά την σπουδαιότερη κύρωση από πλευράς ιδιωτικού δικαίου κατά της αυθαίρετης δόμησης. Η απαγόρευση της διάθεσης έχει ως στόχο αφενός μεν την άσκηση πίεσης στους κυρίους ακινήτων με αυθαίρετα να υπαγάγουν το ακίνητό τους στις ρυθμίσεις του ως άνω νόμου και αφετέρου τον περιορισμό της αυθαίρετης δόμησης. Το άρθρο 82 του ν. 4495/2017 προβλέπει την απόλυτη ακυρότητα της μεταβίβασης και σύστασης περιορισμένου εμπράγματου δικαιώματος σε ακίνητο στο οποίο έχει εκτελεστεί αυθαίρετη κατασκευή και η ως άνω ακυρότητα λαμβάνεται υπ' όψιν αυτεπάγγελτα από το δικαστήριο, διότι έχει ταχθεί για λόγους γενικότερου δημοσίου συμφέροντος, δηλ. την χωροταξική και πολεοδομική ανάπτυξη της χώρας με βάση ορθολογικό σχεδίασμά και όχι για εξυπηρέτηση ιδιωτικών συμφερόντων (βλ. Ε. Παύλου, Η αυθαίρετη δόμηση σε Σύγχρονα ζητήματα δικαίου ακινήτων, σ. 180 επ.) Περαιτέρω, το πρώτο ζήτημα, που γεννάται εν προκειμένω από την παράθεση των ανωτέρω διατάξεων του υπό στοιχείο II κεφαλαίου είναι αν η ως άνω απαγόρευση επί ποινή απόλυτης ακυρότητας (περί αυθαιρέτων) αφορά και τη δικαστική διανομή ακινήτου. Υπό το πρίσμα των προϊσχυόντων νομοθετημάτων διατυπώθηκαν δύο αντίθετες απόψεις (βλ. σχετικά ΕφΠατρ 166/2019 ΤΝΠ - Νόμος, Π. Πούλου, Αστικού Δικαίου ζητήματα από την αυθαίρετη δόμηση σε συλλογικό έργο έκδοσης 2016 της Ένωσης Αστικολόγων Το Αστικό Δίκαιο και οι σύγχρονες οικονομικές εξελίξεις, σ. 91), με κρατούσα αυτήν περί ανεπίτρεπτης δικαστικής διανομής ακινήτου, που βαρύνεται με αυθαίρετες κατασκευές και πολεοδομικές παραβάσεις. Υπό το πρίσμα δε των ν. 4014/2011, 4178/2013 και 4495/2017 η κρατούσα θέση δέχεται ότι είναι ανεπίτρεπτη η διανομή, εξώδικη και δικαστική, αυτούσια ή με πλειστηριασμό, ακινήτου με αυθαίρετα πριν την καθ' οιονδήποτε τρόπο ίαση της αυθαιρεσίας (κατεδάφιση, εξαίρεση από την κατεδάφιση, τακτοποίηση κ.λπ. ώστε το ακίνητο να εμπίπτει στις εξαιρέσεις του άρθρου 82 του ν. 4495/2017). Η θέση αυτή είναι απόλυτα ορθή, διότι η δικαστική απόφαση περί διανομής δεν παύει να είναι προϊόν της βούλησης των συγκυριών (βλ. Μαστροκώστα σε Γεωργιάδη ΣΕΑΚ I, 2010, άρθ. 801 αριθ. 43). Το δικαίωμα της κυριότητας προϋπάρχει στην περιουσία του αποκτώντας με τη διανομή ως ιδανικό μερίδιο συγκυριότητας (ΑΠ 318/2002 ΤΝΠ Νόμος) και νόμιμη αιτία για το τμήμα της επιδικαζόμενης (με την απόφαση περί δικαστικής διανομής) κυριότητας, που αντιστοιχεί στην προηγούμενη ιδανική μερίδα, είναι η νόμιμη αιτία με την οποία ιδρύθηκε η συγκυριότητα και μόνο για το επιπλέον η δικαστική διανομή, ως ισοδύναμη μιας ανταλλακτικής σύμβασης. Με τη δικαστική απόφαση περί διανομής, ως διαπλαστική, επέρχεται η μεταβολή της νέας κατάστασης, αφού διαπιστωθεί από το δικαστήριο η συνδρομή των προϋποθέσεων για την άσκηση του διαπλαστικού δικαιώματος του συγκυρίου που αιτείται τη διανομή (βλ. Ε. Πούλου, ό.π., σ. 193). Εξάλλου, η αντίθετη άποψη, που δέχεται τη δικαστική διανομή ακινήτου με αυθαίρετες κατασκευές χωρίς την προηγούμενη ίαση της αυθαιρεσίας, αν και πρακτικά συμφέρουσα, καθιστά άθελά της τη δικαστική απόφαση όχημα για τη «συγκάλυψη» αυθαιρεσιών και παρανομιών και ουσιαστικά οδηγεί σε καταστρατήγηση του νόμου. Το δεύτερο ζήτημα που γεννάται είναι πώς διαπιστώνεται η αυθαίρετη κατασκευή ή αλλαγή χρήσης. Η νομολογία παγίως (ΑΠ 203/2021, ΑΠ 987/2019, ΑΠ 404/2018, ΑΠ 183/2017, ΑΠ 179/2017, ΑΠ 1022/2013, όλες δημ. στην www.areiospagos.gr, ΕφΠειρ 152/2020 ΤΝΠ- Νόμος), υπό το πρίσμα της διάταξης του άρθρου 1 του από 5.7.1983 π.δ. «περί χαρακτηρισμού και κατεδάφισης νέων αυθαιρέτων κατασκευών κ.λπ.», που εκδόθηκε κατ' εξουσιοδότηση του άρθρου 17 § 7 του ν. 1337/1983 και ορίζει «Η διαπίστωση και ο χαρακτηρισμός αυθαιρέτου, όταν δεν πρόκειται για τις περιπτώσεις του άρθρου 3 του παρόντος (κτίσματα που εντοπίζονται κατά την ώρα που κατασκευάζονται επ' αυτοφώρω) γίνεται ύστερα από αυτοψία υπαλλήλου της κατά τόπο αρμόδιας πολεοδομικής υπηρεσίας, που συντάσσει επί τούτου σχετική έκθεση, η οποία αφορά το αυθαίρετο και μόνο και όχι τον εκάστοτε ιδιοκτήτη, νομέα, κάτοχο ή κατασκευαστή του. Η έκθεση περιλαμβάνει, επίσης, σημείωση ότι κάθε ενδιαφερόμενος έχει δικαίωμα μέσα σε ανατρεπτική προθεσμία δέκα ημερών από την ημερομηνία τοιχοκόλλησης της έκθεσης να υποβάλει ένσταση. Αναφέρεται επίσης η ημερομηνία της αυτοψίας και η ειδοποίηση ότι αν περάσει άπρακτη η προθεσμία αυτό το αυθαίρετο θα κατεδαφιστεί», δέχθηκε ότι στην έννοια του αυθαιρέτου εμπίπτουν, προδήλως, κτίσματα ή εν γένει κατασκευές, που έχουν ανεγερθεί κατά παράβαση των οικείων πολεοδομικών διατάξεων και ιδίως χωρίς την απαιτούμενη άδεια της αρμόδιας πολεοδομικής αρχής, έχουν δε αυτοτελή ύπαρξη και είναι δεκτικά μεταβίβασης σε τρίτους ή σύστασης εμπράγματων επ' αυτών δικαιωμάτων, κατά τις οικείες διατάξεις του ΑΚ ή το ν. 3741/1929 «περί ιδιοκτησίας κατ' ορόφους», εφόσον, όμως, προηγηθεί η διαπίστωση και ο χαρακτηρισμός αυτού ως αυθαιρέτου, κατόπιν αυτοψίας υπαλλήλου της κατά τόπο αρμόδιας πολεοδομικής υπηρεσίας, ο οποίος συντάσσει επί τόπου σχετική έκθεση και η οποία υπόκειται σε ένσταση εκ μέρους του θιγομένου, εντός της οριζόμενης από τις προαναφερόμενες διατάξεις προθεσμίας και ότι κατά συνέπεια οι έννομες συνέπειες του αυθαίρετου χαρακτήρα ενός κτίσματος, μεταξύ των οποίων και οι οριζόμενες από τη διάταξη του άρθρου 17 § 10 του ν. 1337/1983 (περί απαγόρευσης σύστασης ή μεταβολής εμπράγματου δικαιώματος επί αυθαιρέτου), δεν επέρχονται αν δεν προηγηθεί η παραπάνω έκθεση αυτοψίας, η οποία συνιστά διαπιστωτική ατομική διοικητική πράξη και εφόσον δεν συντάχθηκε η ως άνω έκθεση αυτοψίας της κατά τόπο αρμόδιας πολεοδομικής υπηρεσίας για το χαρακτηρισμό του κτίσματος ως αυθαίρετου, επιτρέπεται τόσο η μεταβίβαση του ακινήτου επί του οποίου έχει τούτο ανεγερθεί και η μεταβιβαστική δικαιοπραξία δεν πάσχει από ακυρότητα, όσο κατ' επέκταση και η δικαστική διανομή αυτού. Πλην όμως, πλέον, αφού κατ' άρθρο 83 του ν. 4495/2017, θεμελιώνεται ευθύνη του ίδιου του ιδιοκτήτη να δηλώσει ότι δεν υπάρχει αυθαίρετο κτίσμα επί του ακινήτου του, όχι μόνο κατά την κατάρτιση δικαιοπραξίας περί συστάσεως ή μεταβολής του εμπράγματου δικαιώματος του επ' αυτού, αλλά και κατά την μεταγραφή τελεσίδικης δικαστικής απόφασης επί αναγνωριστικής αγωγής της κυριότητας του (αλλά και πρακτικών δικαστικού ή εξωδικαστικού συμβιβασμού) και παράλληλα και του μηχανικού (που προσλαμβάνεται από τον ιδιοκτήτη) να βεβαιώσει ότι δεν υπάρχει αυθαίρετο κτίσμα κ.λπ. ή ότι αυτό έχει τακτοποιηθεί ή εκκρεμεί η διαδικασία εξόφλησης του ειδικού προστίμου κ.λπ., προκύπτει αβίαστα το συμπέρασμα ότι η οριζόμενη από τη διάταξη του άρθρου 82 του ν. 4495/2017 απαγόρευση επέρχεται ακόμη και αν δεν προηγηθεί η σύνταξη της παραπάνω έκθεσης αυτοψίας του από 5.7.1983 π.δ. της κατά τόπο αρμόδιας πολεοδομικής υπηρεσίας για το χαρακτηρισμό του κτίσματος ως αυθαίρετου (ΕφΘεσ 674/2021 αδημ. και Ε. Πούλου, ό.π., σ. 185). Τέλος, ένα τρίτο ζήτημα είναι αν η ως άνω απαγόρευση περιορίζεται μόνο σε ανεγερθέντα κατά παράβαση των οικείων πολεοδομικών διατάξεων αυτοτελή οικοδομήματα ή επεκτείνεται και σε αυτά που ανεγέρθηκαν νόμιμα, πλην όμως προστέθηκαν σε αυτά μεταγενέστερες αυθαίρετες προσθήκες. Η νομολογία υπό το πρίσμα του ν. 1337/1983 (ΑΠ 533/2007 ΕλλΔνη 2007 σ. 849, ΑΠ 304/1988 ΝοΒ 1990 σ. 59) έκρινε ότι η απαγόρευση αφορά μόνο τα εξ αρχής αυθαίρετα οικοδομήματα, δηλαδή αυτά που ανεγέρθηκαν χωρίς άδεια, θέση, όμως, που δεν μπορεί να γίνει αποδεκτή υπό τη νέα διατύπωση του ν. 4495/2017 [(βλ.σχ. ΜονΕφΘ 1703/2022(A/NH 2023/1422, Δ/ΝΗ 2 024/200) Σημείωση της Κωνσταντίας Εμμανουηλίδου, Προέδρου Εφετών στη Δ/ΝΗ 2023 σελ. 1426 και της Ε. Πούλου, Δ/ΝΗ 2024,200], Εξάλλου, ως "οικόπεδο", κατά την έννοια του πιο πάνω άρθρου 2 του ν.δ. 1024/1971, νοείται το όλο ακίνητο, που περιλαμβάνει το έδαφος (οικόπεδο, γήπεδο, αγρός) μετά της επ' αυτού οικοδομής (ή οικοδομών), η οποία μπορεί να είναι κατασκευασμένη (οικοδόμημα, άρθρο 1 παρ. 1 του ν. 3741/1929) ή απλώς μελετώμενη προς κατασκευή (άρθρο 10 παρ. 2 ίδιου νόμου) ή, άρα, ήδη κατασκευαζόμενη. Δεν ισχύουν όμως τα ανωτέρω και για μόνο το έδαφος, στο οποίο δεν υπάρχει οικοδομή κατασκευασμένη ή και μελετώμενη προς κατασκευή. Τούτο είναι συνεπές και προς την αντίστροφη περίπτωση της ενοποίησης ακινήτων, όπου, ο χαρακτήρας αυτών ως ενιαίου πράγματος δεν αποκλείεται από την πολλαπλότητα των κτητικών τίτλων, αλλά συμπίπτει με τα όρια της κυριότητας του εξουσιαστή. Έτσι, αν περισσότερα συνεχόμενα ακίνητα περιέλθουν στην κυριότητα ενός και του αυτού προσώπου (ή στη συγκυριότητα πολλών) θεωρούνται ως ενιαίο ακίνητο, χωρίς να ασκεί επιρροή το γεγονός ότι αυτά αποκτήθηκαν σε διαφορετικούς χρόνους και με διαφορετικούς τίτλους και χωρίς να απαιτείται προηγούμενη δήλωση του κυρίου για την ενοποίησή τους (ΑΠ 1296/2006 ΊΝΠ ΝΟΜΟΣ, ΕφΑιγ63/2021 ΤΝΠ ΝΟΜΟΣ).
11 Νοεμβρίου 2026
Παναγιώτης Σταμ. Γουνελάς
Δικηγόρος στον Άρειο Πάγο &
Πτυχ. Οικονομικών Επιστημών Ε.Κ.Π.Α

